ไพฑูรย์ ธัญญา
บทบาทของการอ่านสาธารณะ (2)

การขยายตัวของการอ่านสาธารณะในวงวรรณกรรมตะวันตกตลอดศตวรรษที่ 18 และ 19 เกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับการเติบโตของงานเขียนประเภทนวนิยาย โดยเฉพาะนวนิยายแนว pop fiction กล่าวได้ว่า การอ่านสาธารณะช่วยให้การสร้างสรรค์วรรณกรรมประสบความสำเร็จอย่างสูง ปรากฏการณ์นี้ยังต่อเนื่องมาตลอดศตวรรษที่ 20 จนถึงปัจจุบันที่ช่องทางในการอ่านได้เปลี่ยนไป เมื่อหนังสือไม่ได้อยู่ในกระดาษเพียงอย่างเดียว แต่ถูกนำเสนอใหม่ในรูปของอีบุค หรือหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ในยุคดิจิทัล

หันมาดูการอ่านสาธารณะในบ้านเรากันบ้าง ต้องยอมรับอย่างหนึ่งว่า วัฒนธรรมการอ่านในบ้านเรานั้นไม่เข้มแข็งเหมือนในอีกหลายประเทศ จะว่าไปแล้วคนไทยอ่านหนังสือน้อยมาก เมื่อเทียบกับปริมาณของผู้รู้หนังสือหลายสิบล้านคน การอ่านสาธารณะยิ่งน้อยลงไปอีกเมื่อหันมาดูการอ่านวรรณกรรมแนวสร้างสรรค์ ก่อนหน้าที่การอ่านหนังสือกระดาษจะถูกคุกคามด้วยสื่อสังคมออนไลน์ ปริมาณคนอ่านงานเขียนแนวสร้างสรรค์ก็ถือว่าน้อยมาก ตัวชี้วัดที่สำคัญก็คือ หนังสือรวมเรื่องสั้น/บทกวีหรือนวนิยายในบ้านเรา ปกหนึ่ง ๆ ตีพิมพ์ไม่เกิน 2,000 เล่ม นี่ไม่นับหนังสือที่ได้รางวัลใหญ่ ๆ ที่อาจมียอดสูงกว่านี้มาก ว่าไปแล้ว จำนวนตีพิมพ์หนังสือวรรณกรรมในบ้านเรากับใน สปป.ลาว แทบไม่ต่างกันเลย ทั้งที่สภาพแวดล้อมทางการอ่านและจำนวนประชากรของเรากับเขาต่างกันมหาศาล

จุดสิ้นสุดของการอ่านสาธารณะในบ้านเรา เริ่มขึ้นอย่างแท้จริงเมื่อสัก 5 ปีที่ผ่านมา หลังสื่อสังคมออนไลน์ครองโลก นักอ่านชาวไทยแทบจะเลิกอ่านหนังสือกันก็ว่าได้ ปรากฏการณ์ปิดตัวของสื่อสิ่งพิมพ์ในรูปวารสาร นิตยสาร เหมือนใบไม้ร่วงนี่เป็นตัวยืนยันได้ดี นี่ไม่นับถึงการล่มสลายของสำนักพิมพ์น้อยใหญ่ ที่พิมพ์งานวรรณกรรม ทุกวันนี้ สังคมวิทยาแห่งวรรณกรรมในบ้านเราได้เปลี่ยนแปลงในด้านองค์ประกอบที่แตกต่างไปจากเดิมเป็นอย่างน่าพิจารณา

ประเด็นนี้เป็นหัวข้อในการอภิปราย เสวนาในแวดวงวรรณกรรมมาตลอดครึ่งทศวรรษที่ผ่านมา แต่เราอาจพิจารณาสภาพการณ์นี้ได้รอบด้านและลึกซึ้งมากขึ้น หากเรานำเอาแนวคิด สังคมวิทยาแห่งวรรณกรรมมาเป็นกรอบในการวิเคราะห์ ผมจะไม่ขอชี้ประเด็นในรายละเอียด แต่หากใครสนใจที่จะศึกษาวิเคราะห์หรือวิจัยก็มีประเด็นให้นำมาศึกษา กล่าวโดยรวมก็คือ ในยุคดิจิทัล สังคมวิทยาแห่งวรรณกรรมในบ้านเรา ได้เปลี่ยนโฉมหน้าและถูกแทนที่ด้วย plat form ใหม่ ๆ นั่นคือในแต่ละองค์ประกอบมันถูกแทนที่ด้วยรูปลักษณ์และพฤติกรรมใหม่ ๆ ไม่ว่าจะเป็นตัวของผู้แต่ง ผู้อ่าน ผู้สนับสนุน

ประเด็นนี้ก็คงปิดจ้อบได้แล้วในครั้งนี้
(to be continue)
January 21, 2020