เรื่องและภาพ : ไพฑูรย์ ธัญญา

บทบาทของการอ่านสาธารณะ (1)

คำว่า การอ่านสาธารณะ (reading public)หมายรวมถึงศักยภาพในการอ่านและนิสัยในการอ่าน ทั้งสองอย่างนี้คือว่ามีความสำคัญในสังคมวิทยาแห่งวรรณกรรม การอ่านเป็นปลายน้ำของกระบวนการสร้างและเสพวรรณกรรม ศักยภาพและนิสัยในการอ่านแปรเปลี่ยนไปตามบริบทของยุคสมัย

ณ วันนี้ เรามาพูดเรื่องนี้ในขณะที่สภาพและนิสัยการอ่านในบ้านเรา อยู่ในสภาพ disruption ที่น่ากังวล พอ ๆ กับสภาพของอากาศที่เต็มไปด้วยฝุ่น pm.2.5
การอ่านในยุคศักดินา ไม่ว่าจะเป็นในตะวันตกหรือในวัฒนธรรมที่ไหน ๆ อยู่ในวงจำกัดของกลุ่มขุนนางซึ่งมีศักยภาพในการอ่าน แต่เมื่อชนชั้นกลางขยายตัวมากขึ้น การอ่านสาธารณะก็ค่อย ๆ มั่นคงและแพร่หลาย และมีสถานะทางสังคมมากขึ้น

โดยเฉพาะในสังคมตะวันตก ที่การอ่านสาธารณะมีความมั่นคงเพราะคนชั้นกลาง พวกเขาถือว่าเป็นผู้สนับสนุนวรรณกรรมที่สำคัญ คนชั้นกลางหันมาอ่านนวนิยาย ที่เติบโตขึ้นเพราะการขยายตัวของชนชั้นกลางเช่นเดียวกัน ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นตลอดศตวรรษที่ 15 ไม่เพียงแต่การอ่านนวนิยายเท่านั้น แต่การเติบโตของนิตยสาร วารสารและหนังสือพิมพ์ก็ยิ่งทำให้การอ่านสาธารณะแพร่กระจายไปในวงกว้าง

แน่นอน, การเติบโตและขยายตัวของการอ่าน มีผลกระทบอย่างสำคัญต่อการเติบโตของนวนิยาย หนังสือพิมพ์ นิตยสารและวารสาร และก่อให้เกิดอานิสงส์ต่อนักเขียน เพราะเมื่อหนังสือขายดี นักเขียนก็ได้รับค่าตอบแทน รายได้เพิ่มมากขึ้น ปรากฏการณ์นี้คล้าย ๆ กันในทุกประเทศ รวมถึงประเทศไทยของเรา ที่ยุคของการอ่านสาธารณะขยายตัวมากขึ้นหลัง ปี พ.ศ.2475 เป็นต้นมา หากใครศึกษาค้นคว้าในเรื่องนี้ จะเห็นร่องรอยหลักฐานความเติบโตการอ่านสาธารณะในบ้านเราได้เป็นอย่างดี

การอ่านสาธารณะจะมั่นคงไม่ได้ หากผู้คนขาดนิสัยในการอ่าน และคนที่มีนิสัยในการอ่านก็คือคนชั้นกลาง จุดประสงค์ในการอ่านของคนชั้นกลางก็เพื่อความบันเทิงและการศึกษาหาความรู้ การศึกษาสังคมวิทยาแห่งการอ่านสาธารณะและนิสัยการอ่านของคนชั้นกลาง แสดงให้เห็นความเติบโตของกิจการสื่อสิ่งพิมพ์ในระดับอุตสาหกรรม การสร้างสรรค์วรรณกรรมและความมั่นคงของวัฒนธรรมในการอ่าน ที่ควบคู่ไปกับการขยายตัวของระบบทุนนิยม
(to be continue)