เรื่องและภาพ : โดย ไพฑูรย์ ธัญญา

บทบาทของนักวิจารณ์ (2) : the death of the critic

ตอนที่แล้ว จบลงตรงที่ว่า บทบาทของนักวิจารณ์วรรณกรรมในช่วงต้นศตวรรษที่ 19 มีความเป็นการเมืองมากขึ้น นั้นหมายความว่า พวกเขาเริ่มสะท้อนให้เห็นอารมณ์ของการปฏิวัติทางชนชั้น ที่แสดงให้เห็นพัฒนาการของความขัดแย้งทางชนชั้นในสังคม ในระยะนี้นักวิจารณ์ไม่ได้เป็น “ผู้เชี่ยวชาญทางด้านวรรณกรรม” อีกต่อไป แต่กลายเป็นนักแสดงความเห็นทางการเมือง (political commentator) ที่แสดงบทบาทการวิจารณ์ตามอุดมการณ์ที่ตนเองสนใจ ตัวอย่างเช่น แมธธิว อาร์โนลด์ และทีเอส.อีเลียต ในอังกฤษ จะให้ความสำคัญกับประเด็นทางด้านศีลธรรมและศาสนาในวรรณกรรม แต่นับจากสมัยของอีเลียตเป็นต้นมา

บทบาทของนักวิจารณ์ก็เปลี่ยนไปเป็นอย่างมาก การวิจารณ์วรรณกรรมของตะวันตกในปัจจุบัน (อาจไม่สอดคล้องกับสถานการณ์ของการวิจารณ์ในประเทศไทยนัก) ถูกมองว่าดูเหมือนจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของการประชาสัมพันธ์ให้กับวงการอุตสาหกรรมสิ่งพิมพ์ หรือไม่ก็กลายเป็นเรื่องในแวดวงของนักวิชาการไป บทบาทของนักวิจารณ์จึงถอยห่างจากบทบาททางสังคมไปมาก

ครั้นมาถึงยุคสังคมออนไลน์อย่างทุกวันนี้ การวิจารณ์วรรณกรรมก็เปลี่ยนโฉมหน้าไปมาก นักวิจารณ์ที่เคยจำกัดแวดวงอยู่เฉพาะผู้เชี่ยวชาญวรรณกรรมและนักวิชาการ กลับถูกแทนที่ด้วยใครก็ได้ เราอาจกล่าวได้ว่า “ใคร ๆ ก็วิจารณ์ได้” (everyone can be critic) ผู้อ่านหลายคนเขียนบล็อค หรือ ส่วนตัว เพื่อวิจารณ์หรือ “แนะนำหนังสือ” หรือการรีวิวหนังสือที่ตนเองสนใจ

พวกเขาสามารถแสดงรสนิยมและความเห็นเกี่ยวกับศิลปะวรรณกรรมได้ตามความพอใจ นี่ทำให้นักวิชาการบางคนมองว่า ยุคนี้คือยุคที่เรียกว่า “นักวิจารณ์ตายแล้ว (the death of the critic) เพราะพื้นที่ของการวิจารณ์และอำนาจของนักวิจารณ์ ถูกแทนที่ด้วย การเผยแพร่ความเห็นของนักอ่านที่เป็นคนธรรมดา ไม่ว่าจะเป็นบรรณารักษ์ห้องสมุดที่แนะนำหนังสือใหม่ ๆ ครู-อาจารย์ที่สอนวรรณกรรม เขียนบทแนะนำหนังสือให้นักเรียน-นักศึกษาอ่าน คนขายหนังสือออนไลน์ เขียนแนะนำหนังสือใหม่ ๆ เพื่อประชาสัมพันธ์หนังสือ แต่ที่เห็นกันมากหน่อยในบ้านเราคือ บรรดาพวกแฟนคลับ,นักอ่านวรรณกรรม หันมาเขียนรีวิวิวหนังสือด้วยใจรักและไม่หวังผลตอบแทนในเฟชบุ๊กส่วนตัวแล้วเผยแพร่สู่สูสาธารณะ

บทบาทและสถานภาพของนักวิจารณ์ที่เปลี่ยนไปอย่างมากนี้ ถือเป็นประเด็นสำคัญในการศึกษาสังคมวิทยาแห่งวรรณกรรมที่ต้องใส่ใจเช่นเดียวกัน
(to be continue)

(คำเตือน ; ภาพประกอบอาจมีโฆษณาแฝง)