เรื่อง :ไพฑูรย์ ธัญญา

มัวยุ่ง ๆ อยู่หลายวันเลยไม่ได้โพส์ต คราวนี้มาว่ากันต่อ ครั้งนี้จะพูดถึงบทบาทของนักวิจารณ์วรรณกรรม (critic) ซึ่งถือว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญอีกอย่างหนึ่ง ในการศึกษา สังคมวิทยาแห่งวรรณกรรม

บทบาทของนักวิจารณ์ (1)

เคยถามกันไหมว่า นักวิจารณ์วรรณกรรมทำหน้าที่อะไร ทำไมต้องมีนักวิจารณ์ นักวิจารณ์ช่วยเหลืออะไรนักเขียนได้บ้าง นักเขียนควรมองนักวิจารณ์อย่างไร
พูดถึงนักวิจารณ์กับนักเขียน หลายคนอาจมองว่าเป็นไม้เบื่อไม้เมากันและกัน มีคำเปรียบเปรยเสียดสีนักวิจารณ์ จากนักเขียนดัง ๆ แบบแสบ ๆ อยู่มาก เช่น “นักวิจารณ์ไม่ใช่อะไรเลย แต่เปรียบเสมือนศัตรูที่ซุ่มอยู่ในแนวสังหาร รอให้นักเขียนซึ่งเป็นเหมือนทหารใหม่เดินผ่านแล้วซุ่มยิง” ฟังดูแล้วไม่ยอมเผาผีกันเลยทีเดียว แต่ถ้าคุณเป็นนักเขียนจริง ๆ เมื่อคุณออกงานใหม่มาเล่มหนึ่ง คุณอาจรอคอยและถวิลหานักวิจารณ์ พร้อมตั้งคำถามว่า “จะมีใครวิจารณ์งานของเราบ้างไหม”

โดยหลักการแล้ว ภารหน้าที่สำคัญของนักวิจารณ์ คือการให้ความรู้เกี่ยวกับรสนิยมทางศิลปะและแง่มุมของงานเขียนแก่ผู้อ่านโดยทั่วไป ภาระหน้าที่ของนักวิจารณ์นั้นเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยถ้าดูจากวงวรรณกรรมตะวันตก จะเห็นได้ว่าในศตวรรษที่ 18และ 19 หน้าที่หลักของนักวิจารณ์คือการแสดงความชื่นชม ดื่มด่ำไปกับความงามของวรรณกรรมและการประเมินค่า หน้าที่หลักของนักวิจารณ์คือการทำหน้าที่ให้ความรู้แก่ผู้คนที่ฝักใฝ่ในวรรณกรรม ระดับของนักวิจารณ์พัฒนาไปเรื่อย ๆ จนถึงขั้นกลายเป็นผู้ตีความวรรณกรรมช่วยให้ผู้อ่านเข้าถึงตัวบท เปรียบเสมือว่าเป็นทั้งล่ามและมักคุเทศน์ นำผู้อ่านท่องเที่ยวไปในตัวงานวรรณกรรม ครั้นล่วงเข้าสู่ยุคศตวรรษที่ 20 นักวิจารณ์ก็ขยับบทบาทให้มีหน้าที่ทางสังคมมากขึ้น กล่าวคือพวกเขา พวกเขาเริ่มแสดงให้เห็นว่าบทบาทต่อสังคมของวรรณกรรมนั้นมีความสำคัญที่ไม่อาจละเลยได้

นักวิชาการอย่าง Terry Eagleton ในหนังสือ The Function of Criticism กล่าวถึงพัฒนาการของการวิจารณ์วรรณกรรมไว้อย่างน่าสนใจว่า นักวิจารณ์ในศตวรรษที่ 18 นั้น ไม่ได้มีความเชี่ยวชาญเฉพาะในเชิงทฤษฎีหรือหลักการอย่างนักวิชาการ แต่มีความเป็นเพื่อนกับนักอ่านเสียมากกว่า Samuel Johnson ก็เป็นนักวิชาการอีกคน ที่ชี้ให้เห็นนักวิจารณ์ในระยะนี้ มักอ่านหนังสือโดยใช้ “สามัญสำนึก” และทำตัวเหมือนครูสอนนักอ่าน แต่พอมาถึงช่วงต้นของศตวรรษที่ 19 บทบาทของวิจารณ์ก็มีความ “เป็นการเมือง” มากยิ่งขึ้น
(to be continue)