เรื่องและภาพ : อัยย์ รินทร์

อากาศต้นเดือนมีนาคมกำลังร้อนระอุ ทำให้ผมนึกถึงคำที่ว่า “หน้าร้อนกินข้าวแช่ หน้าฝนกินข้าวมัน หน้าหนาวกินข้าวหลาม” และเพื่อให้เข้ากับบรรยากาศในช่วงเวลานี้ ผมจึงเลือกที่จะพูดถึงอาหารที่ชาวมอญใช้ในการแห่ถวายเทวดาคือ “ข้าวแช่” ซึ่งชาวมอญเรียก “เปิงด้าจก์ (ပုင္ဍာ္)” แปลว่า”ข้าวน้ำ”

องค์ บรรจุนเล่าถึงตำนานที่มาของประเพณีแห่ข้าวแช่ถวายเทวดาว่า “มีเศรษฐีผู้หนึ่งไม่มีบุตรธิดา ต่อมาในวันมหาสงกรานต์ เศรษฐีได้พาบริวารไปยังโคนต้นไทรใหญ่ริมน้ำ นำข้าวสารล้างน้ำ ๗ ครั้ง แล้วหุงบูชารุกขเทวดาประจำพระไทรนั้น ตั้งจิตอธิษฐานขอบุตร และรุกขเทวดาพระไทรนั้นก็เมตตาให้เทพบุตร (ธรรมบาลกุมาร) มาจุติเป็นบุตรของเศรษฐีสมความปรารถนา

สำรับข้าวแช่

ก่อนสงกรานต์หนึ่งวัน ชาวมอญจะคัดข้าวสวยเม็ดสวยมาซาวน้ำ ๗ ครั้ง ตั้งเตาหุงให้พอสุก แล้วนำไปซาวน้ำออกจากนั้นใช้ผนังกระบุงขัดข้าว ปล่อยให้สะเด็ดน้ำ นำน้ำสะอาดมาต้ม อบกับดอกไม้หอมในหม้อดินเผา ทิ้งไว้หนึ่งคืน รุ่งเช้าวันสงกรานต์ คนในบ้านจะนำสำรับข้าวแช่บูชาศาลเพียงตาที่เรียกว่า “ฮ๊อยซังกรานต์” เป็นศาลที่ปลูกไว้ชั่วคราวในลานบ้าน จากนั้นจึงนำข้าวแช่ไปถวายพระหรือผู้หลักผู้ใหญ่ ตกเย็นจึงค่อยนำมารับประทานกันเองในครอบครัว

แต่ละถิ่นจะจัดเครื่องเคียงข้าวแช่ไม่เหมือนกันขึ้นอยู่กับแต่ละท้องถิ่น บางถิ่น ๕ อย่าง บางถิ่น ๗ อย่าง เครื่องเคียงบางชนิดมีการตระเตรียมล่วงหน้าเป็นเดือน อาทิ ปลาแห้งป่น เนื้อเค็มฉีกฝอย หัวไชโป้เค็มผัดไข่ ไข่เค็ม กระเทียมดองผัดไข่ พริกหยวกทอด กะปิชุบไข่ทอด ยำกุ้งแห้ง ที่สำคัญคือข้าวขัด ต้องหุงให้พอดี แล้วนำใส่ผ้าขาวลงขัดในน้ำจนเหลือแกนของข้าว จะได้เมล็ดกลมไม่ติดกัน การปรุงจะใส่ในน้ำลอยดอกมะลิ หรือดอกกระดังงาลนไฟ

ชาวไทยเชื้อสายมอญเกาะเกร็ด

ข้าวแช่ของชาวมอญในประเทศไทยนั้นเป็นที่รู้จักแพร่หลายกันย้อนไปถึงรัชสมัย “พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ” ทรงโปรดเสวยอาหารมอญ โดยเฉพาะข้าวแช่ฝีมือ “เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น” ความโปรดปรานนี้ยังส่งต่อมาถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ถึงกับเคยตรัสไว้ว่า “ถ้าจะกินข้าวแช่ ต้องข้าวแช่เจ้าจอมมารดากลิ่น

ส่วนข้าวแช่ของชาวมอญในฝั่งรัฐมอญ ประเทศเมียนม่าร์ นั้นเรียบง่ายและมีความแตกต่าง นอกจากจะทำรับประทานกันในช่วงตรุษสงกรานต์อย่างชาวมอญในประเทศไทยแล้ว ยังนิยมทำข้าวแช่ในการต้อนรับแขก และทำรับประทานกันในโอกาสสำคัญๆ อื่นอีกด้วยสงกรานต์ปีนี้ หากใครยังไม่มีแผนจะไปที่ใด แวะเวียนไปเยี่ยมชมขบวนแห่ข้าวแช่ถวายเทวดาและลิ้มรสข้าวแช่ได้ที่ วัดปรมัยยิกาวาส เกาะเกร็ด จ.นนทบุรี

อ้างอิงที่มา: หนังสือวิวิธอาเซียน(Vivid Asean) จัดพิมพ์ โดยกระทรวงวัฒนธรรม ในวาระฉลองครบรอบ ๖๑ ปี อาเซียน

ขอบคุณข้อมูลจากเพจ:รามัญคดี – mon studies

หนังสือ”นิทานชีวิตจริงบางตอนของข้าพเจ้า” ตีพิมพ์เป็นที่ระลึกเนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร เมื่อ ๒๖ ธันวาคม ๒๕๔๑.

https://www.silpa-mag.com/culture/article_26073